จากสถานการณ์วิกฤติคุณภาพน้ำในพื้นที่อำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย หลังประสบเหตุน้ำท่วมและเกิดการปนเปื้อนของโลหะหนักในแหล่งน้ำธรรมชาติ โดยเฉพาะแม่น้ำสายที่มีค่าความขุ่นสูงและตรวจพบสารหนูเกินมาตรฐาน ส่งผลกระทบโดยตรงต่อความมั่นคงด้านทรัพยากรน้ำ สุขภาพอนามัย และความเชื่อมั่นในการใช้น้ำอุปโภคบริโภคของประชาชนในพื้นที่ 5 ตำบล จนนำไปสู่การแจ้งเตือนให้หลีกเลี่ยงการใช้น้ำจากแม่น้ำสายโดยตรง
ล่าสุด ศ.ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรี และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) ลงพื้นที่อ.แม่สาย จ.เชียงราย เพื่อติดตามสถานการณ์คุณภาพน้ำ พร้อมผลักดันการนำผลงานวิจัยและนวัตกรรมจากศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ภายใต้แผนงานนวัตกรรมน้ำสะอาดเพื่อคุณภาพชีวิต (A-QUALITY) เข้ามาแก้ไขปัญหาการปนเปื้อนโลหะหนักในแหล่งน้ำ และส่งมอบชุดตรวจวัดโลหะหนักในน้ำ M-Sense ให้แก่สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดเชียงราย (สสจ.เชียงราย) เพื่อใช้เฝ้าระวังเชิงรุก
ในการลงพื้นที่ครั้งนี้ ศ.ดร.ยศชนัน ได้เยี่ยมชมการสาธิตชุดตรวจวัด M-Sense ณ สถานีวัดระดับน้ำกลางสะพานข้ามพรมแดนแม่สาย แห่งที่ 1 และรับฟังรายงานผลการตรวจวัดคุณภาพน้ำในแม่น้ำสาย โดยระบุว่าสถานการณ์การปนเปื้อนสารหนูและโลหะหนัก เกี่ยวข้องโดยตรงกับสุขภาพและคุณภาพชีวิตของประชาชน ซึ่งที่ผ่านมา กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข ได้แจ้งเตือนประชาชนในพื้นที่ 5 ตำบล ได้แก่ แม่สาย โป่งผา ศรีเมืองชุม เวียงพางคำ และเกาะช้าง ให้หลีกเลี่ยงการใช้น้ำจากแม่น้ำสายโดยตรงเพื่อดื่ม ประกอบอาหาร และบริโภคสัตว์น้ำ
ศ.ดร.ยศชนัน กล่าวว่า “น้ำสะอาดคือพื้นฐานของคุณภาพชีวิต และเป็นสิ่งที่ประชาชนทุกคนควรเข้าถึงได้ วิทยาศาสตร์ วิจัย และนวัตกรรมจึงต้องไม่หยุดอยู่เพียงในห้องปฏิบัติการ แต่ต้องสามารถนำมาใช้แก้ปัญหาได้จริง ตั้งแต่การตรวจคัดกรองที่รวดเร็ว การเฝ้าระวังอย่างต่อเนื่อง ไปจนถึงการพัฒนาระบบจัดการน้ำที่เหมาะสมกับบริบทของพื้นที่ เพื่อให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องมีข้อมูลประกอบการตัดสินใจ และประชาชนสามารถเข้าถึงน้ำที่สะอาดและปลอดภัยได้อย่างยั่งยืน”
สำหรับสถานการณ์ในพื้นที่ ชูชีพ พงษ์ไชย ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงราย ได้ร่วมติดตามมาตรการบริหารจัดการ โดยข้อมูลจากสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 (เชียงใหม่) ระบุว่า เมื่อวันที่ 5–6 พฤศจิกายน 2569 แม่น้ำสายมีค่าความขุ่นสูงกว่า 10,000 NTU และตรวจพบสารหนู 0.30 มิลลิกรัมต่อลิตร ส่งผลให้การประปาส่วนภูมิภาค สาขาแม่สาย ต้องหยุดระบบผลิตน้ำประปาชั่วคราวก่อนจะกลับมาจ่ายน้ำได้ตามปกติหลังแก้ไขระบบ นอกจากนี้ จังหวัดได้วางแผนจัดหาแหล่งน้ำสำรอง ทั้งการเตรียมน้ำจากบ่อบาดาล และการผันน้ำจากแม่น้ำโขงเข้าสู่ระบบผลิตน้ำประปา
ดร.วิยงค์ กังวานศุภมงคล รองผู้อำนวยการศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สวทช. กล่าวว่า “เป้าหมายสำคัญของงานวิจัยไม่ใช่เพียงการสร้างเทคโนโลยีใหม่ แต่คือการทำให้เทคโนโลยีนั้นสามารถตอบโจทย์ปัญหาของประชาชนได้จริง สำหรับปัญหาคุณภาพน้ำ เราจึงให้ความสำคัญทั้งการพัฒนาเครื่องมือตรวจวัด การสร้างระบบบำบัดที่เหมาะสมกับสภาพพื้นที่ และการถ่ายทอดองค์ความรู้ให้หน่วยงานในพื้นที่สามารถนำไปใช้ประโยชน์และดูแลต่อได้อย่างต่อเนื่อง”
ด้าน ดร.ณัฏฐพร พิมพะ ผู้อำนวยการแผนงานนวัตกรรมน้ำสะอาดเพื่อคุณภาพชีวิต (A-QUALITY) นาโนเทค สวทช. เปิดเผยว่า แผนงาน A-QUALITY เป็นกลไกนำนวัตกรรมมาแก้ปัญหาคุณภาพน้ำครบวงจร โดยที่ผ่านมา นาโนเทค สวทช. ร่วมกับสำนักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติ (วช.) และหน่วยงานในพื้นที่เชียงราย ได้พัฒนาระบบประปาหมู่บ้านต้นแบบสำหรับกำจัดสารหนูในพื้นที่ลุ่มน้ำกก พร้อมติดตั้งระบบน้ำดื่มนาโนเทคโนโลยีและระบบติดตามคุณภาพน้ำ รองรับประชากรกว่า 1,180 ครัวเรือน
“การแก้ไขปัญหาคุณภาพน้ำไม่สามารถพึ่งพาเพียงการตรวจวัดหรือการบำบัดอย่างใดอย่างหนึ่ง แต่ต้องเชื่อมโยงข้อมูลการเฝ้าระวังเข้ากับเทคโนโลยีที่สามารถจัดการสารปนเปื้อนได้จริง รวมถึงการสร้างความรู้และความสามารถให้คนในพื้นที่ดูแลระบบได้อย่างต่อเนื่อง แผนงาน A-QUALITY จึงมุ่งพัฒนาระบบการจัดการน้ำที่ครอบคลุมตั้งแต่ต้นทางถึงปลายทาง เพื่อให้เกิดความมั่นคงด้านน้ำและประโยชน์ต่อประชาชนในระยะยาว”
ส่ง M-Sense ช่วยตรวจ รู้ผลภายใน 5 นาที
ดร.วีรกัญญา มณีประกรณ์ ผู้อำนวยการกลุ่มวิจัยวัสดุตอบสนองระดับนาโน นาโนเทค สวทช. ได้นำเสนอชุดตรวจวัดโลหะหนักในน้ำ M-Sense ซึ่งใช้เทคนิคทางเคมีไฟฟ้า (Electrochemical Sensing) สามารถตรวจวัดโลหะหนัก 4 ชนิด ได้แก่ สารหนู (Arsenic) ตะกั่ว (Lead) แคดเมียม (Cadmium) และปรอท (Mercury) แสดงผลความเข้มข้นเชิงปริมาณในระดับ ppb–ppm ผ่านเครื่องอ่านผลแบบพกพา ใช้เวลาตรวจเพียง 3–5 นาที
“สำหรับสถานการณ์การปนเปื้อนในแม่น้ำกก M-Sense จะเป็นเครื่องมือสำคัญในการตรวจคัดกรองและเฝ้าระวังโลหะหนักในพื้นที่เสี่ยง ช่วยให้เจ้าหน้าที่ทราบผลเบื้องต้นได้รวดเร็ว ณ จุดเก็บตัวอย่าง โดยไม่ต้องรอส่งตรวจยังห้องปฏิบัติการส่วนกลาง เพิ่มประสิทธิภาพการประเมินสถานการณ์และสนับสนุนการตัดสินใจเชิงพื้นที่ ทั้งนี้ นาโนเทคมุ่งผลักดันให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง อาทิ กรมทรัพยากรน้ำบาดาล กรมควบคุมมลพิษ และกรมอนามัย สามารถนำเทคโนโลยีไปประยุกต์ใช้ในการติดตาม เฝ้าระวัง และจัดการปัญหาคุณภาพน้ำได้อย่างรวดเร็วและมีประสิทธิภาพ โดยใช้ผลคัดกรองประกอบการพิจารณาส่งตรวจยืนยันด้วยวิธีมาตรฐานเมื่อจำเป็น”
ทั้งนี้ การส่งมอบชุดตรวจวัด M-Sense ให้แก่ สสจ.เชียงราย ในครั้งนี้ จะช่วยเสริมความแข็งแกร่งให้หน่วยงานในพื้นที่สามารถเข้าถึงเครื่องมือและข้อมูลทางวิทยาศาสตร์สำหรับประเมินสถานการณ์และวางแผนรับมือปัญหาการปนเปื้อนในแหล่งน้ำได้อย่างทันท่วงที
ข่าวอื่น ๆ ที่น่าสนใจ
SCBX เตรียมรับควอนตัม ปกป้องข้อมูลควบคู่วิจัยโจทย์การเงิน
4 นักวิจัยสตรีไทย กับโจทย์รักษามะเร็งและตรวจสุขภาพที่เข้าถึงได้
นาโนเทค-วศ. นำร่อง ChemSense ดันมาตรฐานชุดตรวจสารปนเปื้อนในน้ำ
