ในวันที่โลกดิจิทัลกลายเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวัน คำถามสำคัญอาจไม่ใช่เพียงว่า “จะลดเวลาหน้าจอได้อย่างไร” แต่คือ “จะอยู่กับเทคโนโลยีอย่างไรให้สมดุลและปลอดภัยต่อสุขภาพใจ”
TikTok จึงขยายบทบาทจากแพลตฟอร์มความบันเทิงและความคิดสร้างสรรค์ สู่การเป็นพื้นที่ที่ช่วยให้ผู้ใช้งานดูแลสุขภาวะดิจิทัลของตนเอง ผ่านแคมเปญ “Mind Moments: My Moments” โดยร่วมมือกับกรมสุขภาพจิต เพื่อผลักดันแนวคิด Safety by Design และชวนผู้ใช้งานกลับมาสังเกตตัวเอง หยุดพัก และใช้ชีวิตดิจิทัลอย่างมีสมดุล
หัวใจของแคมเปญอยู่ที่ฟีเจอร์ Time and Well-being หรือ “เวลาและสุขภาวะ” ซึ่งรวบรวมเครื่องมือสำหรับบริหารเวลา ดูแลใจ และสร้างสุขอนามัยดิจิทัล หรือ Digital Hygiene ให้เกิดขึ้นได้จริงในชีวิตประจำวัน
แพลตฟอร์มที่ไม่ได้อยากให้คนอยู่หน้าจอตลอดเวลา
ชนิดา คล้ายพันธ์ Director of Public Policy, SEA, TikTok อธิบายว่า TikTok เป็นแพลตฟอร์มที่มีความหลากหลายสูง เป็นพื้นที่ที่รวมผู้คนซึ่งมีความสนใจและความชอบแตกต่างกันเข้ามาอยู่ร่วมกัน แต่การที่ผู้ใช้งานจะแสดงความเป็นตัวเองได้อย่างเต็มที่ จำเป็นต้องเริ่มจากความรู้สึกปลอดภัย
แนวคิด Safety by Design จึงเป็นรากฐานสำคัญของการออกแบบแพลตฟอร์ม เพื่อให้ความปลอดภัยถูกคิดไว้ตั้งแต่ต้นทาง ไม่ใช่สิ่งที่ตามมาแก้ภายหลัง โดยเฉพาะ “ความปลอดภัยทางจิตใจ” ซึ่งเป็นเงื่อนไขสำคัญที่ทำให้ความสนุกและความคิดสร้างสรรค์เกิดขึ้นได้อย่างยั่งยืน
“เราเป็นแพลตฟอร์ม แต่เราไม่ได้อยากให้ทุกท่านใช้เวลาหน้าจอตลอดเวลา” คุณชนิดากล่าว พร้อมระบุว่า TikTok ต้องการให้ผู้ใช้งานมีความสมดุลในชีวิต และสามารถจัดการสุขภาวะดิจิทัลของตัวเองได้อย่างเต็มที่
ข้อมูลจากแคมเปญด้านสุขภาพใจบนแพลตฟอร์ม สะท้อนให้เห็นว่าผู้ใช้งานจำนวนมากกำลังมองหาพื้นที่ปลอดภัยในการแสดงออกและรับพลังใจจากสังคมออนไลน์ ไม่ว่าจะเป็นแคมเปญ #เติมพลังใจไปด้วยกัน ที่มียอดวิวในประเทศไทยกว่า 48.5 ล้านครั้ง หรือแคมเปญระดับโลก #MentalHealthAwareness ที่มียอดวิวรวมกว่า 26.7 พันล้านครั้ง
นอกจากนี้ TikTok ยังสนับสนุนกองทุนการศึกษาด้านสุขภาพจิตระดับโลก ซึ่งสร้างยอดรับชมเนื้อหาด้านสุขภาพจิตรวมกว่า 173 ล้านครั้ง สะท้อนให้เห็นว่าประเด็นสุขภาพใจไม่ได้เป็นเพียงเรื่องส่วนบุคคล แต่เป็นประเด็นสำคัญของสังคมดิจิทัล
คุณชนิดากล่าวว่า “TikTok มุ่งมั่นให้ความสำคัญกับสุขภาวะของผู้ใช้งานมาโดยตลอด เพราะเราเชื่อมั่นว่าความสนุกและความคิดสร้างสรรค์จะเกิดขึ้นได้อย่างยั่งยืนก็ต่อเมื่อมีความปลอดภัยและสภาพแวดล้อมที่ดี แนวคิด Safety by Design จึงถือเป็นหัวใจของการพัฒนาผลิตภัณฑ์ของเรา เพื่อให้ผู้ใช้งานทุกคน โดยเฉพาะเยาวชน สามารถหยุดพัก ทบทวนตัวเอง และใช้ชีวิตดิจิทัลได้อย่างมีสมดุลอย่างแท้จริง”
เมื่อสุขภาพใจไม่ใช่เรื่องที่รอได้
ความร่วมมือระหว่าง TikTok กับกรมสุขภาพจิตไม่ได้เพิ่งเริ่มต้นในแคมเปญนี้ แต่มีความต่อเนื่องมาตั้งแต่ปี 2563 โดยกรมสุขภาพจิตเป็นหนึ่งในพันธมิตรกลุ่มแรก ๆ ที่ TikTok ทำงานร่วมกันในประเทศไทย
ดร.นพ.วรตม์ โชติพิทยสุนนท์ จิตแพทย์เด็กและวัยรุ่น โฆษกกระทรวงสาธารณสุข และโฆษกกรมสุขภาพจิต กล่าวว่า ปัจจุบันการทำงานด้านสุขภาพจิตไม่สามารถทำด้วยรูปแบบเดิมเพียงอย่างเดียวได้อีกต่อไป เพราะสื่อสังคมออนไลน์มีบทบาทสำคัญอย่างมาก ทั้งในแง่การเข้าถึงผู้คน การสร้างความเข้าใจ และการทำงานร่วมกับภาคีต่าง ๆ
กรมสุขภาพจิตจึงให้ความสำคัญกับการทำงานร่วมกับพันธมิตร ทั้งภาครัฐ ภาคเอกชน และภาคประชาสังคม โดยมองว่า TikTok และกรมสุขภาพจิตมีเป้าหมายร่วมกัน คืออยากให้คนไทยมีความสุข ได้แสดงออก มีความคิดสร้างสรรค์ และพัฒนาตัวเอง
ในมุมของ ดร.นพ.วรตม์ สุขภาพจิตไม่ใช่เรื่องที่ควรถูกมองว่า “รอได้” หรือ “เดี๋ยวก็หายเอง” เพราะหากไม่ได้รับการดูแลอย่างถูกวิธี อาจนำไปสู่ปัญหาอื่นที่รุนแรงขึ้นได้
เขายังชี้ให้เห็นว่า ในยุคที่เทคโนโลยีเข้ามาอยู่ในชีวิตประจำวัน การห้ามใช้งานดิจิทัลอย่างเด็ดขาดอาจไม่ใช่คำตอบ เพราะ “เราไม่สามารถต้านทานคลื่นของเทคโนโลยีที่เข้ามาในชีวิตเราได้ แต่เราสามารถทำให้เขาโต้คลื่นนี้ไปอย่างมีความสุขและปลอดภัย”
ประเด็นสำคัญจึงไม่ใช่การผลักเด็กหรือผู้ใช้งานออกจากโลกดิจิทัล แต่คือการสร้างความรอบรู้ ทั้ง Digital Literacy และ Mental Health Literacy เพื่อให้ผู้ใช้งานรู้เท่าทันตนเอง ใช้เทคโนโลยีให้เป็นประโยชน์ และดูแลสุขภาพใจของตนเองได้
Time and Well-being เครื่องมือดูแลใจในแอปที่ใช้อยู่ทุกวัน
ฟีเจอร์ Time and Well-being ถูกออกแบบขึ้นเพื่อช่วยให้ผู้ใช้งานจัดการชีวิตดิจิทัลได้ด้วยตนเอง โดยอยู่ในหน้า “เวลาและสุขภาวะ” ภายในแอป TikTok
เครื่องมือสำคัญเริ่มจาก Screen Time ซึ่งช่วยให้ผู้ใช้งานตั้งค่าจำกัดเวลาการใช้งานในแต่ละวัน ตั้งเวลาเตือนช่วงพัก หรือกำหนดช่วงเวลานอน เพื่อไม่ให้การไถฟีดกลายเป็นพฤติกรรมที่ยืดยาวเกินความตั้งใจ โดยระบบยังมีสรุปเวลาการใช้งานให้ผู้ใช้เห็นภาพรวมของตนเองด้วย
อีกหนึ่งฟีเจอร์คือ Affirmation Journal หรือบันทึกพลังบวก ซึ่งเปิดให้ผู้ใช้งานเลือกข้อความเชิงบวกกว่า 120 แบบ เพื่อใช้ตั้งเป้าหมาย เติมพลังใจ และเริ่มต้นวันด้วยการให้กำลังใจตัวเอง โดยสามารถนำไปแชร์ต่อใน Story บน TikTok ได้
นอกจากนี้ยังมี Breathing Exercises แบบฝึกหัดจดจ่ออยู่กับลมหายใจ เพื่อช่วยให้ผู้ใช้งานกลับมาอยู่กับปัจจุบัน และ Soothing Sounds ที่รวบรวมเสียงจากธรรมชาติ เช่น เสียงฝน หรือเสียงผ่อนคลายต่าง ๆ ซึ่งสามารถเปิดใช้งานได้นานสูงสุด 30 นาที
ในมุมทางการแพทย์ ดร.นพ.วรตม์อธิบายว่า เสียงบำบัดเกี่ยวข้องกับหลักการ Entrainment หรือการที่สมองปรับคลื่นสมองให้เข้ากับสิ่งรอบข้าง จากภาวะตื่นตัวในคลื่น Beta ไปสู่คลื่น Alpha ที่ผ่อนคลายขึ้น หรืออาจเข้าสู่ Theta ซึ่งเป็นภาวะผ่อนคลายเชิงลึก
ส่วนการฝึกหายใจเกี่ยวข้องกับระบบประสาทพาราซิมพาเทติก เมื่อถูกกระตุ้นอย่างสม่ำเสมอ จะช่วยให้ร่างกายรู้สึกปลอดภัย ใจเย็นลง ลดการคิดวกวน หรือ Rumination และช่วยให้ควบคุมสติและอารมณ์ได้ดีขึ้น
สำหรับกลุ่มเยาวชน TikTok ยังมี Well-being Missions ที่เปลี่ยนการดูแลสุขภาพใจให้เป็นกิจกรรมเชิงบวกผ่านการสะสมป้าย หรือ Badge รวมถึง Creator Guides ที่รวบรวมวิดีโอคำแนะนำจากครีเอเตอร์ทั่วโลก เพื่อช่วยให้ผู้ใช้งานนำเครื่องมือเหล่านี้ไปใช้ได้อย่างเหมาะสม
ดร.นพ.วรตม์กล่าวว่า การที่ TikTok นำเครื่องมือเหล่านี้มาไว้ในแอปโดยตรง ถือเป็นก้าวสำคัญ เพราะผู้ใช้งานไม่ต้องไปหาแอปสุขภาพมาโหลดแยกต่างหาก แต่สามารถเริ่มดูแลสุขภาพใจได้จากแพลตฟอร์มที่ใช้อยู่เป็นประจำ
ความรับผิดชอบของแพลตฟอร์มในยุคที่ทุกคนใช้ดิจิทัล
หนึ่งในประเด็นสำคัญจากเวทีเสวนา คือการตั้งคำถามว่า เหตุใดแพลตฟอร์มความบันเทิงจึงต้องออกแบบฟีเจอร์ที่อาจทำให้ผู้ใช้งานลดเวลาหน้าจอลง
ในมุมของ ดร.นพ.วรตม์ การใส่ฟีเจอร์เหล่านี้เข้าไปในแพลตฟอร์มสะท้อนความรับผิดชอบ เพราะแพลตฟอร์มไม่จำเป็นต้องทำก็ได้ หากต้องการเป็นพื้นที่ความบันเทิงเพียงอย่างเดียว แต่เมื่อรู้ว่าการใช้งานดิจิทัลมีทั้งประโยชน์และผลกระทบ คำถามสำคัญคือแพลตฟอร์มจะรับผิดชอบต่อสิ่งนี้อย่างไร
เขาระบุว่า หลายแพลตฟอร์มอาจไม่อยากทำสิ่งที่ช่วยลดการใช้งาน เพราะอาจหมายถึงการลดเวลาที่ผู้ใช้อยู่บนแพลตฟอร์ม แต่การสร้างเครื่องมือให้ผู้ใช้งานหยุดพัก ออกไปมีปฏิสัมพันธ์กับโลกภายนอก หรือทำกิจกรรมอื่นมากขึ้น คือส่วนหนึ่งของการใส่ใจเรื่องความปลอดภัยและการพัฒนาผู้ใช้งาน
ขณะที่คุณชนิดามองว่า การจำกัดการใช้งานอย่างเด็ดขาดอาจดูง่ายและมีประสิทธิภาพในระยะสั้น แต่ก็อาจตัดโอกาสในการเรียนรู้ เพราะโลกดิจิทัลมีทั้งข้อมูลที่ดีและไม่ดี สิ่งสำคัญจึงอยู่ที่การช่วยให้ผู้ใช้งานจัดการการใช้ดิจิทัลของตนเองอย่างมีระบบมากขึ้น
“เราเป็น Digital Citizen เราไม่สามารถตัดการใช้โลกดิจิทัลได้อย่างฉับพลันหรือร้อยเปอร์เซ็นต์” คุณชนิดาระบุ พร้อมอธิบายว่า ผู้ใช้งานควรมีอำนาจในการกำหนดขอบเขตความปลอดภัย เลือกสิ่งที่จะแชร์ เลือกสิ่งที่จะรับรู้หรือไม่รับรู้ และใช้เครื่องมือที่แพลตฟอร์มมีให้เพื่อดูแลตนเอง
จากผู้ใช้รายบุคคลสู่ครอบครัว
ในมิติของครอบครัว TikTok มีระบบ Family Pairing ที่ช่วยให้ผู้ปกครองและบุตรหลานสามารถตั้งค่าความปลอดภัยร่วมกัน โดยเด็กอายุ 13 ปีขึ้นไปจึงจะเปิดบัญชี TikTok ได้ และเมื่อเปิดบัญชีแล้ว ผู้ปกครองสามารถเชื่อมต่อบัญชีเพื่อดูแลการใช้งานของบุตรหลานได้
สำหรับเยาวชนอายุ 13-17 ปี ระบบจะจำกัดเวลาหน้าจอไว้ที่ 1 ชั่วโมงต่อวันโดยอัตโนมัติ ขณะที่เด็กอายุต่ำกว่า 16 ปี จะไม่สามารถใช้ฟังก์ชันการส่งข้อความส่วนตัว หรือ DM/Inbox ได้ เพื่อเพิ่มความปลอดภัยในการใช้งาน
แต่เครื่องมือเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอ หากผู้ปกครองไม่ได้ทำให้เด็กเห็นเป็นตัวอย่าง
คุณแต้ม-กุลิสรา นินเนินนนท์ TikTok Creator สายครอบครัวจากช่อง ครอบครัว อันอันอุนอุนเอง เล่าว่า เธอเริ่มทำคอนเทนต์บน TikTok ในช่วงโควิด จากความต้องการแบ่งปันวิธีการเลี้ยงลูกและไลฟ์สไตล์ในชีวิตประจำวัน ก่อนจะมีผู้ติดตามเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ
ในฐานะคุณแม่และครีเอเตอร์ เธอใช้ฟีเจอร์ Well-being หลายตัวในชีวิตจริง โดยเฉพาะ Soothing Sounds ในช่วงที่ต้องออกไปทำงานนอกบ้าน หรือคิด Storyline และ Storyboard จนรู้สึกตื้อและ Overthinking
เธอเล่าว่า ตอนแรกเมื่อได้ลองฟังเสียงผ่อนคลายกลับรู้สึกรำคาญ แต่เมื่อค่อย ๆ ฟังไปพร้อมกับฝึกหายใจประมาณ 2-3 นาที เสียงเหล่านั้นช่วยให้สมองโล่งขึ้น และช่วยรีเซ็ตอารมณ์ก่อนกลับไปทำงานต่อ
ส่วน Screen Time เป็นเครื่องมือที่ช่วยให้เธอเห็นว่าแต่ละวันใช้โซเชียลไปมากแค่ไหน โดยเฉพาะเมื่อต้องทำหน้าที่ทั้งคุณแม่เต็มเวลาและครีเอเตอร์เต็มเวลา เธอจึงใช้การแบ่งเวลาในแต่ละวันเพื่อดูแลลูก ทำงาน และพักผ่อนให้สมดุลมากขึ้น
สำหรับการปลูกฝัง Digital Hygiene ให้ลูก คุณแต้มมองว่า การห้ามอย่างเดียวไม่เพียงพอ เพราะเด็กเห็นสิ่งที่ผู้ใหญ่ทำอยู่เสมอ เธอจึงเลือกใช้วิธี “ทำให้ดูเป็นตัวอย่าง” มากกว่าการสั่งหรือห้าม
“เด็กไม่ได้ทำตามสิ่งที่เราสอน แต่ทำตามสิ่งที่เราทำให้ดูเป็นตัวอย่าง” คุณแต้มกล่าว โดยมองว่าการวางพื้นฐานสุขอนามัยดิจิทัลตั้งแต่วันนี้ จะช่วยให้เด็กมีแนวทางดูแลสุขภาพใจของตนเอง เมื่อถึงวันที่มีบัญชีใช้งานเป็นของตนเองในอนาคต
Mind Month ขยายการดูแลใจจากออนไลน์สู่ออฟไลน์
แคมเปญ Mind Moments: My Moments จัดขึ้นในเดือนพฤษภาคม ซึ่งเป็นเดือนแห่งสุขภาพใจ หรือ Mind Month ของประเทศไทย โดย TikTok ร่วมมือกับกรมสุขภาพจิต เพื่อรณรงค์ให้ผู้คนเห็นความสำคัญของสุขภาพใจ และเริ่มต้นดูแลตนเองได้ทันที
กิจกรรมครั้งนี้ไม่ได้จำกัดอยู่บนแพลตฟอร์มออนไลน์เท่านั้น แต่ยังขยายสู่กิจกรรมออฟไลน์ผ่าน “Mind Café – วงเล่าใจ”คาเฟ่ดูแลสุขภาพใจ 5 แห่งทั่วกรุงเทพฯ พร้อมการพัฒนา Content Hub เพื่อส่งมอบความรู้ด้านสุขภาพจิตที่เข้าใจง่าย
ภายในงานยังมีการจำลองกิจกรรมดูแลใจ เช่น Aromatic Sound Healing Meditation หรือเสียงบำบัดด้วยขันกังวาน และ Flower Mandala หรือการจัดดอกไม้สะท้อนความรู้สึก ซึ่งเชื่อมโยงกับแนวคิดการดูแลใจและฟีเจอร์ในแอป TikTok
ในช่วงท้ายของเวทีเสวนา ดร.นพ.วรตม์ย้ำว่า Mind Month ไม่ใช่แคมเปญของกรมสุขภาพจิตเท่านั้น แต่เป็นแคมเปญของประเทศที่ทุกคนสามารถมีส่วนร่วมได้ ไม่ว่าจะด้วยการทำคอนเทนต์ให้กำลังใจคนรอบข้าง การส่งต่อความรู้เรื่องสุขภาพใจ หรือการทดลองใช้เครื่องมือที่มีอยู่ฟรีเพื่อดูแลตนเอง
“สุขภาพใจเริ่มได้ทันที Mental Health is Now” ดร.นพ.วรตม์กล่าว พร้อมชวนให้ทุกคนเริ่มจากตัวเอง เริ่มจากครอบครัว และช่วยกันทำให้สังคมมีสุขภาพใจที่ดี
สำหรับ TikTok แคมเปญนี้จึงไม่ได้เป็นเพียงการเปิดตัวฟีเจอร์ แต่สะท้อนทิศทางของแพลตฟอร์มดิจิทัลที่ต้องรับผิดชอบต่อประสบการณ์ของผู้ใช้งานมากขึ้น ในวันที่ผู้คนไม่สามารถแยกตัวเองออกจากโลกออนไลน์ได้ทั้งหมด สิ่งสำคัญจึงไม่ใช่การห้ามใช้ดิจิทัล แต่คือการใช้ให้เป็น ใช้อย่างมีสติ และรู้จักหยุดพักเพื่อดูแลใจตัวเอง
ผู้ใช้งานสามารถเริ่มต้นได้จากการเข้าไปที่การตั้งค่าในแอปพลิเคชัน TikTok และเลือกหัวข้อ “เวลาและสุขภาวะ” เพื่อบริหารเวลาหน้าจอ ฝึกหายใจ ฟังเสียงผ่อนคลาย บันทึกพลังบวก และสร้างสมดุลชีวิตดิจิทัลในแบบของตนเอง
