อนาคตของสื่อ ในโลกที่ขับเคลื่อนด้วย AI

ประตูอพาร์ตเมนต์บานหนึ่งเรียกร้องให้ผู้ใช้จ่ายเงินอย่างหยิ่งยโสก่อนจะยอมเปิดหรือปิด และถึงขั้นขู่ว่าจะฟ้องร้อง เมื่อผู้มาเยือนที่กำลังโมโหพยายามไขมันออกจากผนัง

ฉากนี้มาจาก Ubik นวนิยายวิทยาศาสตร์ของ Philip K. Dick ซึ่งอาจดูเป็นเรื่องเพ้อฝันเมื่อหนังสือตีพิมพ์ในปี 1969 แต่เกือบหกทศวรรษต่อมา เครื่องจักรที่ขับเคลื่อนด้วยปัญญาประดิษฐ์กำลังทำให้จินตนาการนั้นเข้าใกล้ความจริงมากขึ้น และหาก Elon Musk พูดถูก AI จะนำพาโลกไปสู่ยุคแห่ง “ความอุดมสมบูรณ์”

สำหรับวงการสื่อ ยุคแห่งความอุดมสมบูรณ์นั้นมาถึงแล้ว แต่กลับสร้างผลกระทบอย่างรุนแรง สื่อดั้งเดิมทั่วโลกกำลังเผชิญความยากลำบาก เมื่ออัลกอริทึม แพลตฟอร์ม และ AI เข้ามาเปลี่ยนวิธีผลิต เผยแพร่ และบริโภคข้อมูลข่าวสาร

นี่คือความย้อนแย้งที่เห็นได้ชัดเจน ในด้านหนึ่ง ข้อมูลจำนวนมหาศาลกำลังสร้างความมั่งคั่งให้แก่บริษัทเทคโนโลยียักษ์ใหญ่ จนบางบริษัทมีอำนาจมากพอที่จะท้าทายอำนาจของรัฐ แต่อีกด้านหนึ่ง สังคมมนุษย์กลับถูกถาโถมด้วยข้อมูลที่ไม่อาจแน่ใจได้ว่าน่าเชื่อถือเพียงใด

คำถามสำคัญของสื่อดั้งเดิมจึงไม่ใช่ว่า AI จะเปลี่ยนอุตสาหกรรมสื่อหรือไม่ เพราะการเปลี่ยนแปลงนั้นเกิดขึ้นแล้ว แต่คำถามคือ สื่อวิชาชีพจะมีบทบาทอย่างไรในโลกที่ข้อมูลมีอยู่อย่างล้นเหลือ ขณะที่ความจริง บริบท และความเป็นจริงกลับกลายเป็นสิ่งที่หาได้ยากขึ้น

Philip K. Dick เคยส่งสัญญาณเตือนที่น่าสนใจไว้ ตลอดช่วงชีวิตของเขา ผลงานไม่ได้รับการยอมรับจากแวดวงนิยายวิทยาศาสตร์กระแสหลัก เขาต้องเผชิญกับภาวะซึมเศร้าอย่างต่อเนื่อง และเสียชีวิตท่ามกลางความยากจน แต่ผลงานของเขากลับคาดการณ์อนาคตที่เต็มไปด้วยความจริงอันไม่มั่นคง รวมถึงโลกดิสโทเปียที่ความเป็นมนุษย์ถูกลดทอนลงได้อย่างน่าทึ่ง

ผลงานอีกเรื่องของ Dick ที่เกี่ยวข้องกับโลกในวันนี้อย่างยิ่งคือ The Man in the High Castle ซึ่งจินตนาการถึงโลกอีกแบบที่มีความเป็นจริงแตกต่างออกไป เมื่อมองกลับมายังปัจจุบัน อิทธิพลของอัลกอริทึมที่ปรับเนื้อหาให้เหมาะกับแต่ละบุคคล โซเชียลมีเดีย ข้อมูลบิดเบือน โฆษณาชวนเชื่อ และเนื้อหาที่สร้างโดย AI แสดงให้เห็นแล้วว่า “ความเป็นจริงอีกแบบหนึ่ง” สามารถถูกสร้างขึ้นมาได้

สื่อดั้งเดิมก่อตัวและพัฒนามาหลายศตวรรษบนพื้นฐานของสถาบัน มาตรฐานวิชาชีพ และกฎระเบียบที่มีเป้าหมายเพื่อพิสูจน์ข้อเท็จจริงและธำรงไว้ซึ่งความจริง แต่ระบบดังกล่าวกำลังถูกกระแสของอัลกอริทึมที่เลือกเนื้อหาเฉพาะบุคคลและเนื้อหาที่สร้างด้วย AI เบียดออกไป

นวนิยายของ Dick ทำให้เราเห็นความเป็นไปได้ที่มืดมนยิ่งกว่านั้นในยุค AI ตัวละครของเขาไม่ได้เพียงมีความคิดเห็นทางการเมืองหรือประเด็นต่าง ๆ ไม่ตรงกัน แต่พวกเขาไม่เห็นตรงกันด้วยซ้ำว่า “ความเป็นจริง” คืออะไร

อันตรายที่แท้จริงจึงอาจไม่ใช่การที่เครื่องจักรผลิตข้อมูลเท็จ แต่อยู่ที่มนุษย์เริ่มรู้สึกคุ้นเคยและสบายใจกับการใช้ชีวิตอยู่ภายในความเป็นจริงอีกชุดหนึ่งที่ถูกสร้างขึ้นมาให้ และพร้อมจะปกป้องความเป็นจริงชุดนั้น แม้ว่าความจริงอาจแตกต่างออกไปอย่างสิ้นเชิง

วิสัยทัศน์ของ Dick ยังทิ้งบทเรียนสำคัญไว้อีกประการหนึ่ง นั่นคือมนุษย์สามารถปรับตัวได้ และตรงนี้เองที่ The Man in the High Castle เชื่อมโยงอย่างคาดไม่ถึงกับ I Ching หรือ Book of Changes คัมภีร์อี้จิงของจีนโบราณ

แม้ทั้งสองสิ่งจะอยู่ห่างกันทั้งในด้านเวลาและวัฒนธรรม แต่กลับชี้ไปยังแนวคิดสำคัญคล้ายกันว่า ความเป็นจริงอาจไม่ใช่สิ่งที่หยุดนิ่ง หากเป็นรูปแบบของความเป็นไปได้ที่เปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา

อี้จิงซึ่งมีต้นกำเนิดย้อนกลับไปมากกว่าสองพันปี เป็นระบบความคิดของจีนโบราณที่ใช้ประกอบการตัดสินใจท่ามกลางความไม่แน่นอน คำถามจึงไม่ใช่ “อะไรจะเกิดขึ้น” แต่เป็น “ขณะนี้เราอยู่ในสถานการณ์แบบใด และควรตอบสนองต่อรูปแบบที่กำลังเปลี่ยนแปลงนั้นอย่างไร”

นี่อาจเป็นบทบาทที่สื่อต้องทำในยุค AI

เมื่อข้อมูลมีอยู่อย่างล้นเหลือ ความหายากของข้อมูลก็หมดไป และมูลค่าทางเศรษฐกิจของข้อมูลส่วนหนึ่งย่อมลดลงตามไปด้วย สิ่งที่ยังคงหายากคือความสามารถในการตัดสินว่า เรื่องใดสำคัญ เรื่องใดน่าเชื่อถือ และสิ่งเหล่านั้นมีความหมายอย่างไร

อย่างไรก็ตาม นิยายวิทยาศาสตร์ไม่ได้มีแต่ภาพอนาคตแบบดิสโทเปีย นักเขียนหลายคน ตั้งแต่ Isaac Asimov ไปจนถึง Gene Roddenberry ต่างเคยจินตนาการถึงโลกที่เทคโนโลยีช่วยให้มนุษย์ก้าวข้ามข้อจำกัดของตัวเอง

Asimov เสนอกฎสามข้อของหุ่นยนต์ที่มีชื่อเสียง โดยพยายามวางหลักการเพื่อป้องกันไม่ให้เครื่องจักรทำอันตรายต่อมนุษย์

กฎข้อแรกกำหนดว่า หุ่นยนต์ต้องไม่ทำร้ายมนุษย์ หรือปล่อยให้มนุษย์ได้รับอันตรายจากการไม่กระทำของมัน กฎข้อที่สองกำหนดให้หุ่นยนต์ต้องเชื่อฟังคำสั่งของมนุษย์ ตราบใดที่คำสั่งนั้นไม่ขัดกับกฎข้อแรก ส่วนกฎข้อที่สามกำหนดให้หุ่นยนต์ต้องปกป้องตัวเอง ตราบใดที่การปกป้องนั้นไม่ขัดกับกฎสองข้อแรก

กฎเหล่านี้สะท้อนความเชื่อที่ว่า มนุษย์สามารถกำหนดกฎเกณฑ์เพื่อควบคุมเทคโนโลยีได้ แต่วันนี้เรารู้แล้วว่า การแข่งขันเพื่อช่วงชิงความเป็นผู้นำด้าน AI มีความซับซ้อนมากกว่าภัยจากหุ่นยนต์ที่ Asimov จินตนาการไว้ในปี 1942 อย่างมาก

Star Trek ของ Gene Roddenberry เสนอภาพอนาคตที่ทะเยอทะยานยิ่งกว่า นั่นคืออารยธรรมสากลที่ก้าวข้ามความขาดแคลน ความขัดแย้ง และแม้กระทั่งการแสวงหาความมั่งคั่ง

ใน Star Trek IV: The Voyage Home กัปตัน Kirk และ Spock เดินทางย้อนเวลากลับไปยังนครซานฟรานซิสโกในศตวรรษที่ 20 เพื่อตามหาวาฬหลังค่อม ซึ่งการอยู่รอดของมันมีความสำคัญต่อการช่วยโลกในศตวรรษที่ 23

มีอยู่ช่วงหนึ่ง Gillian Taylor นักชีววิทยาทางทะเลถาม Kirk ว่า ในยุคของเขาผู้คนยังใช้เงินอยู่หรือไม่

“เราไม่ใช้แล้ว” กัปตันตอบ

โลกของเรายังห่างไกลจากสังคมที่ไม่มีเงิน แต่ความอุดมสมบูรณ์ที่เกิดจาก AI กำลังทำให้ความเป็นไปได้นี้ใกล้เข้ามา ลองนึกถึงตอนที่ Google พลิกโลกด้วยบริการค้นหาและแผนที่ที่เปิดให้ใช้งานฟรี โลกที่ไม่ใช้เงินซึ่งขับเคลื่อนด้วย AI อาจอยู่ใกล้กว่าที่เราคิด

แล้วเงินจะมีบทบาทอย่างไรในโลกเช่นนั้น?

เงินจะยังคงถูกใช้กับทรัพยากรธรรมชาติ โดยเฉพาะแร่ธาตุ หากคำพยากรณ์จากนิยายวิทยาศาสตร์อย่าง Alien, Red Mars, Avatar และ Total Recall กลายเป็นจริง

ภาพอนาคตเหล่านี้ให้เบาะแสบางอย่างแก่สื่อดั้งเดิมในการหาทางเดินต่อไป

หากอนาคตเป็นโลกดิสโทเปียแบบที่ Dick บรรยายไว้ สื่ออาจทำหน้าที่เสมือน “อี้จิง” ของมนุษยชาติ ช่วยให้ผู้คนหาทางเดินท่ามกลางความไม่แน่นอน แยกแยะความเป็นจริงออกจากภาพลวงตา และตัดสินใจโดยมีข้อมูลรองรับ ในโลกที่ไม่มีความจริงเพียงชุดเดียวซึ่งทุกคนยอมรับร่วมกัน

แต่หากอนาคตเป็นโลกที่ก้าวหน้าอย่างที่ Roddenberry จินตนาการไว้ สื่ออาจมีบทบาทช่วยให้มนุษยชาติทำความเข้าใจว่า เราจะอยู่กับความอุดมสมบูรณ์ที่ AI สร้างขึ้นในอารยธรรมสากลได้อย่างไร

ความท้าทายของสื่อดั้งเดิมจึงอยู่ที่ว่า หากอนาคตเป็นแบบแรก สื่อจะหาเงินมาหล่อเลี้ยงตัวเองได้อย่างไร และหากอนาคตเป็นแบบที่สอง สื่อจะหาแรงบันดาลใจให้ตัวเองได้อย่างไร

ใน The Man in the High Castle Dick เตือนว่า “ชะตากรรมของมนุษยชาติอยู่ในมือของคนเพียงไม่กี่คน”

เราคงได้แต่หวังว่า ในบรรดาคนเหล่านั้น จะมีบรรณาธิการของสื่อดั้งเดิมอยู่ด้วย

บทความนี้แปลและเรียบเรียงจากบทความต้นฉบับ “Media’s Future Tense in AI-Driven World” เขียนโดย Pana Janviroj