ฐานข้อมูลทรัพย์สินทางปัญญาของไทย ซึ่งประกอบด้วยสิ่งประดิษฐ์ที่ยื่นจดสิทธิบัตรกว่า 97,000 รายการ และเครื่องหมายการค้ากว่า 600,000 รายการ สะท้อนถึงศักยภาพทางความคิดสร้างสรรค์ที่แข็งแกร่ง อย่างไรก็ตาม ตัวเลขเหล่านี้ยังไม่สามารถบอกเล่าเรื่องราวความสำเร็จทางธุรกิจได้อย่างครบถ้วน เพราะงานวิจัยและนวัตกรรมจำนวนมากยังคงตกอยู่ในสถานะ ‘อยู่บนหิ้ง’ โดยไม่ถูกแปลงเป็นมูลค่าทางเศรษฐกิจที่จับต้องได้
ช่องว่างระหว่างการสร้างสรรค์และการใช้ประโยชน์เชิงพาณิชย์นี้ ได้กลายเป็นโจทย์หลักที่ผู้เกี่ยวข้องจากทุกภาคส่วนกำลังเร่งหาคำตอบ เวทีเสวนา “ยกระดับทรัพย์สินทางปัญญาไทย ขับเคลื่อนเศรษฐกิจ เสริมศักยภาพการแข่งขัน” จึงเป็นพื้นที่รวมแนวคิดจากผู้กำหนดนโยบายระดับอธิบดี ไปจนถึงผู้บริหารองค์กรชั้นนำและผู้ขับเคลื่อนเศรษฐกิจสร้างสรรค์ เพื่อร่วมกันออกแบบเส้นทางเปลี่ยน ‘ทุนทางปัญญา’ ที่มีอยู่ให้กลายเป็น ‘พลังขับเคลื่อน’ ที่แท้จริง
จุดอ่อนสำคัญ: จากหิ้งสู่ตลาด
อรมน ทรัพย์ทวีธรรม อธิบดีกรมทรัพย์สินทางปัญญา กล่าวว่า แม้ไทยจะมีศักยภาพสูงด้านการสร้างสรรค์และมีระบบคุ้มครองที่ได้มาตรฐาน แต่จุดอ่อนหลักอยู่ที่การนำสิ่งประดิษฐ์และงานวิจัยมาใช้เชิงพาณิชย์ งานจำนวนมากยังคงอยู่ในขั้นการวิจัยหรือการจดทะเบียน โดยขาดแนวทางการต่อยอดเพื่อสร้างรายได้จริง การปรับปรุงงานบริการของกรมฯ เพื่อตอบโจทย์ภาคธุรกิจโดยตรง และการร่วมมือกับเครือข่ายภาคเอกชนอย่างเครือเจริญโภคภัณฑ์ จึงเป็นก้าวแรกในการแลกเปลี่ยนองค์ความรู้และชี้แนะแนวทางการสร้างมูลค่าจากฐานข้อมูลที่มีอยู่
โอกาสในโลกที่ขับเคลื่อนด้วยสินทรัพย์ที่จับต้องไม่ได้
การมุ่งแก้ไขช่องว่างดังกล่าว เกิดขึ้นในยุคที่เศรษฐกิจโลกให้คุณค่ากับทรัพย์สินประเภทนี้เพิ่มสูงขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ ดร.ธีระพล ถนอมศักดิ์ยุทธ ประธานคณะผู้บริหารด้านความยั่งยืนองค์กรฯ เครือเจริญโภคภัณฑ์ ชี้ให้เห็นแนวโน้มสำคัญ ทรัพย์สินที่จับต้องไม่ได้มีมูลค่าสูงถึง 14% ของ GDP โลก สวนทางกับทรัพย์สินแบบเดิมที่เติบโตช้ากว่ามาก
ในฐานะที่เป็นประเทศที่มีความได้เปรียบด้านความคิดสร้างสรรค์ ประเทศไทยจำเป็นต้องปรับทิศทางจาก ‘การเป็นเจ้าของ’ ให้กลายเป็น ‘การบริหารจัดการ’ ที่สร้างรายได้ ดร.ธีระพลเสนอ 3 แนวทางปฏิบัติ ได้แก่ การสร้างกระบวนการตรวจสอบสิทธิ์ก่อนเริ่มโครงการธุรกิจ การสร้างหุ้นส่วนทางธุรกิจกับเจ้าของสิทธิ์เดิมเพื่อต่อยอด และการผลักดันระบบ IP Financing เพื่อให้สินทรัพย์ทางปัญญาสามารถใช้เป็นหลักประกันในการขอสินเชื่อได้
ความเร็วเหนือความสมบูรณ์แบบ
เมื่อตัดสินใจนำทรัพย์สินทางปัญญามาพัฒนาเป็นธุรกิจ ผู้ประกอบการมักเผชิญกับคำถามสำคัญ จะเริ่มคุ้มครองเมื่อใดและอย่างไร พลกฤต กิจวชรโสภณ กรรมการผู้จัดการ บริษัท เอทีพีเซิร์ฟ จำกัด ให้คำแนะนำเชิงกลยุทธ์ว่า ปัญหาหลักคือการเลือกใช้เครื่องมือไม่ถูกจังหวะ
“ในโลกธุรกิจ ความเร็วสำคัญกว่าความครบถ้วน” คุณพลกฤตกล่าว
พร้อมอธิบายว่าผู้ประกอบการไม่ควรรีบจดสิทธิบัตรซึ่งต้องเปิดเผยข้อมูลตั้งแต่เริ่มต้น หากสินค้ายังอยู่ในขั้นทดลองหรือเจรจาความร่วมมือที่เป็นความลับทางธุรกิจ กลยุทธ์ที่ได้ผลมากกว่าคือการใช้ ‘การคุ้มครองแบบไม่เป็นทางการ’ (Informal Protection) เช่น การรักษาเป็นความลับทางการค้า (Trade Secret) หรือการสร้างความซับซ้อนให้สินค้าเลียนแบบยาก จากนั้นจึงขยับไปสู่การจดทะเบียนคุ้มครองตามกฎหมายเมื่อธุรกิจมั่นคงและจำเป็นต้องเปิดเผยต่อสาธารณะ วิธีนี้ช่วยประหยัดต้นทุนและลดความเสี่ยงได้มากที่สุด
ภาคอุตสาหกรรมจับมือ SMEs ปลดล็อกนวัตกรรม
การนำแนวคิดนี้ไปปฏิบัติในภาคอุตสาหกรรมที่แตกต่างกัน แสดงให้เห็นแนวทางการสร้างมูลค่าที่เป็นรูปธรรม ในอุตสาหกรรมค้าปลีก บริษัท ซีพี ออลล์ จำกัด (มหาชน) ใช้กลยุทธ์ Team Merchandising เพื่อลดความเสี่ยงให้กับผู้ประกอบการรายย่อย
มาลี อุทัยกิตติศัพท์ รองกรรมการผู้จัดการ ซีพี ออลล์ อธิบายกระบวนการเริ่มจากนวัตกรรมหรือสินค้าจาก SMEs ที่มีความเชี่ยวชาญด้านการผลิต จากนั้นใช้ข้อมูลความต้องการของลูกค้าจากเครือข่ายค้าปลีกมาช่วยพัฒนาร่วมกัน และทดสอบตลาดในสเกลเล็กก่อน
“เมื่อตลาดตอบรับดีและมั่นใจได้ว่าสินค้ามีความโดดเด่น จึงค่อยดำเนินการจดทะเบียนทรัพย์สินทางปัญญาเพื่อคุ้มครอง ก่อนที่จะขยายผลสู่ตลาดขนาดใหญ่” คุณมาลีกล่าว
กระบวนการนี้สร้างความมั่นใจให้ SMEs ว่าการลงทุนของพวกเขาจะได้รับการปกป้องจากผู้ลอกเลียนแบบ
อาหาร-เศรษฐกิจสร้างสรรค์: ภาคส่วนสำคัญที่ต้องบริหารสิทธิ์
ในอุตสาหกรรมอาหาร การจัดการทรัพย์สินทางปัญญาเชื่อมโยงกับมาตรฐานความปลอดภัยและการส่งออก คุณสหัส ไชยโย ผู้บริหารสูงสุดด้านวิศวกรรมฯ บริษัท เจริญโภคภัณฑ์อาหาร จำกัด (มหาชน) เน้นย้ำถึงการใช้เทคโนโลยีสมัยใหม่ เช่น หุ่นยนต์และปัญญาประดิษฐ์ ในกระบวนการผลิตเพื่อควบคุมมาตรฐานและระบบตรวจสอบย้อนกลับ ซึ่งข้อมูลเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของสินทรัพย์ทางปัญญาขององค์กรและเป็นที่ต้องการของตลาดโลก
ขณะที่ในอุตสาหกรรมเศรษฐกิจสร้างสรรค์ ความท้าทายมีลักษณะเฉพาะตัว พอล สิริสันต์ ซีอีโอ โครงการ Cloud 11 ชี้ให้เห็นช่องโหว่ที่สำคัญคือผู้สร้างสรรค์ส่วนใหญ่ขาดความรู้ด้านการจัดการสิทธิ์ “ศิลปินหรือครีเอเตอร์มักโฟกัสที่การผลิตผลงาน แต่ขาดการบริหารจัดการที่ถูกต้อง” คุณพอลกล่าว
คุณพอลยกตัวอย่างกรณีเงินลิขสิทธิ์เพลงไทยจำนวนมากที่ยังไม่ถูกเรียกร้องจากต่างประเทศ และปัญหาการตกลงขายขาด (Buyout) ซึ่งทำให้ผู้สร้างสรรค์เสียสิทธิ์ในงานของตนเองไปอย่างถาวร บทบาทของศูนย์กลางอย่าง Cloud 11 และ CP IP Service Center จึงเป็นการให้ความรู้และเครื่องมือเพื่อเปลี่ยน ‘ความคิดสร้างสรรค์’ ให้เป็น ‘ธุรกิจที่ยั่งยืน’
การเดินทางจากฐานข้อมูล สู่เศรษฐกิจที่ขับเคลื่อนด้วยนวัตกรรม
การยกระดับทรัพย์สินทางปัญญาของไทยให้บรรลุศักยภาพที่แท้จริง จำเป็นต้องก้าวข้ามการวัดความสำเร็จที่ปริมาณการจดทะเบียน ไปสู่การสร้างระบบนิเวศที่ส่งเสริมการแปลงความคิดสร้างสรรค์ให้เป็นมูลค่าทางธุรกิจได้อย่างเป็นรูปธรรม
จากมุมมองภาครัฐที่เน้นการปรับปรุงบริการและสร้างความร่วมมือกับภาคเอกชน สู่แนวทางปฏิบัติของภาคอุตสาหกรรมที่ผสมผสานความเชี่ยวชาญเฉพาะด้านกับข้อมูลเชิงลึกจากตลาด และการให้ความรู้เพื่อสร้างความเข้าใจที่ถูกต้องให้กับผู้สร้างสรรค์ ทิศทางทั้งหมดชี้ไปที่การเปลี่ยนผ่านจากวัฒนธรรมของการเป็น ‘ผู้ถือครองสิทธิ์’ ไปสู่การเป็น ‘ผู้บริหารจัดการเชิงรุก’ ที่สามารถใช้ประโยชน์จากสิทธิ์เหล่านั้นได้
ความสำเร็จในท้ายที่สุดจะขึ้นอยู่กับความสามารถในการบูรณาการจุดแข็งที่มีอยู่ ควบคู่ไปกับการยอมรับแนวทางปฏิบัติใหม่ ทั้งในแง่ของกลยุทธ์การคุ้มครองที่คำนึงถึงจังหวะเวลา การประเมินมูลค่าเพื่อการเข้าถึงแหล่งทุน และการบริหารสิทธิ์เพื่อสร้างรายได้ที่ยั่งยืน การร่วมมือกันของทุกฝ่ายอย่างเป็นระบบจะเป็นปัจจัยกำหนดว่า ทุนทางปัญญากว่าเจ็ดแสนรายการของประเทศไทย จะยังคงเป็นเพียงข้อมูลทางสถิติ หรือจะถูกปลดล็อกให้กลายเป็นพลังหลักในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจแข่งขันของประเทศในยุคต่อไป
ข่าวอื่น ๆ ที่น่าสนใจ
ซีพี ผนึก กรมทรัพย์สินทางปัญญา เปิดตัว ‘CP IP Center’ หนุนเศรษฐกิจนวัตกรรม
MIT เปิดโรดแมป ‘พลังงานแห่งอนาคต’ ที่โลกต้องมี
