ไทยอาจจะเป็นประเทศเดียวในโลกที่เกิดอุบัติเหตุซ้ำซากนับครั้งไม่ถ้วน ผู้คนต้องสังเวยชีวิต ทรัพย์สินโครงการของรัฐที่ใช้งบประมาณจากภาษีประชาชนต้องเสียหายแต่ละปีมหาศาล ต้นเดือนมีนาคมปีที่แล้ว เกิดเหตุการณ์ตึกอาคารสำนักงานการตรวจแผ่นดิน ”สตง.” ถล่มจากเหตุแผ่นดินไหว อีก 6 เดือนต่อมาเกิดเหตุดินทรุดตัวเป็นแอ่งขนาดใหญ่และลึกตรงจุดก่อสร้างสถานีรถไฟฟ้าใต้ดิน สถานีวชิรพยาบาล ในโครงการรถไฟฟ้าสายสีม่วงใต้ ถนนสามเสน
ยังไม่ทันไรอีกแค่ 4 เดือนกว่า ๆ ฉลองปีใหม่ผ่านไม่กี่วันก็เกิดเหตุการณ์เครนยักษ์โครงการก่อสร้างรถไฟความเร็วสูงไทย-จีนเกิดถล่มร่วงลงมาทับขบวนรถไฟที่แล่นอยู่ข้างล่างในพื้นที่อำเภอสีคิ้ว โคราช วันรุ่งขึ้นถนนเจ็ดชั่วโคตร พระราม 2 ที่เกิดเหตุเครนร่วงบ่อย ๆ เกิดเครนก่อสร้างร่วงลงมาอีกทับรถที่แล่นข้างล่าง แต่ที่น่าสนใจ ใน 4 โครงการที่เกิดอุบัติเหตุ เป็นโครงการของผู้รับเหมารายรายเดียว 3โครงการ ยกเว้นโครงการรถไฟฟ้าใต้ดินที่ไม่ใช่
ทุกครั้งที่เกิดเหตุการณ์คนมักจะเข้าใจว่า ป็นผลพวงจากการทุจริตคอรัปชั่นในวงราชการ เช่นกรณีตึกถล่ม เนื่องจากมีหลักฐานว่ามีการแก้แบบงาน ลดสเป็กงาน ใช้เหล็กไม่ได้มาตรฐาน เพื่อเอื้อประโยชน์กับผู้รับเหมา หรือกรณีอุบัติแหตุอื่น ๆ ก็คล้าย ๆ กันคือ ลดสเป็ก การตรวจสอบไม่ได้มาตรฐานเพราะงบประมาณในส่วนนี้ต้องจ่ายใต้โต๊ะไปหมดแล้ว
เหตุการณ์ตึกถล่ม แผนดินทรุด เครนถล่ม จึงไม่ได้เป็น “อุบัติเหตุ” ล้วน ๆ เท่านั้น แต่มันคือ ผลลัพธ์ปลายทางของ “ระบบอุปถัมภ์” ที่บ่มเพาะคอรัปชั่นเชิงโครงสร้างมาอย่างยาวนาน โดยมองเรื่องความปลอดภัยเป็นค่าใช้จ่ายชีวิตคนจึงกลายเป็นต้นทุนที่ถูกตัดออก เงินส่วนหนึ่งจะถูกนำไปจ่ายใต้โต๊ะเพื่อให้ได้งานมา ซึ่งระบบอุปถัมภ์ที่มีมานานฝังรากลึกมาหลายสิบปี กลายเป็นเชื้อร้ายไม่เคยตายไปจากสังคมไทย
ย้อนกลับไปในอดีตเมื่อราว 40-50 ปีก่อน ในยุคที่รัฐบาลไทยเริ่มพัฒนาประเทศ มีการก่อสร้างถนนหนทางขนานใหญ่ คนในวงการจะรับรู้ว่า บริษัทรับเหมาก่อสร้างระดับยักษ์ใหญ่ของประเทศ ล้วนจะใช้ระบบอุปถัมภ์ปูทางให้ได้งาน ด้วยการเลี้ยงดูข้าราชการในหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง หากข้าราชการชั้นผู้น้อยคนไหนมีแววดี ก็จะเลี้ยงดูอย่างดีตั้งแต่ยังมีตำแหน่งเล็ก ๆ จ่ายเงินเดือนพิเศษ ผลักดันให้มีตำแหน่งหน้าที่การงานที่ดี
บางคนถูกส่งไปเรียนต่างประเทศ เมื่อกลับมารับราชการจะได้ก้าวสู่ตำแหน่งใหญ่โตอย่างรวดเร็ว จนเป็นระดับผู้บริหารระดับกรมหรือกระทรวง และข้าราชการเหล่านี้มีอำนาจก็จะเอื้อประโยชน์กลับคืนเป็นการต่างตอบแทน
นอกจากดูแลกันตั้งแต่รับราชการตำแหน่งเล็ก ๆ เมื่อถึงเวลาเกษียณราชการไปแล้วบริษัทเหล่านี้ยังต้องเลี้ยงดูต่อ โดยตั้งเป็นที่ปรึกษาหรือเป็นกรรมการบริษัท จะเห็นว่าทุกวันนี้มีอดีตปลัดกระทรวงสำคัญ ๆ อธิบดีหลายคนเกษียณอายุไม่ทันไร ก็ไปนั่งกินเงินเดือนบริษัทเอกชนอิ่มหมีพีมัน ดูแลกันจนแก่เฒ่าเพราะสมัยรับราชการก็ช่วยดูแลผลประโยชน์ให้กับบริษัทเอกชนนั้น ๆ วิน ๆทั้งสองฝ่าย
ทุกวันนี้ ระบบอุปถัมภ์อาจไม่ต้องเลี้ยงดูกันตั้งแต่ยังมีตำแหน่งเล็กๆ เหมือนเมื่อก่อน แต่บริษัทเอกชนจะใช้วิธีสร้างความสัมพันธ์ตอนที่มีตำแหน่งใหญ่โตระดับผู้อำนวยการและดูแววว่าจะได้ขึ้นอธิบดี ปลัดกระทรวงในอนาคต ผ่านหลักสูตรอบรมต่าง ๆ ที่หน่วยงานราชการ องค์กรอิสระ เอางบประมาณที่ได้จากภาษีประชาชนจัดให้ข้าราชการและนักธุรกิจเข้ามาเรียนร่วมกัน ในที่สุดก็กลายเป็น “หลักสูตรคอนเนคชั่น” ที่ฮิตในปัจจุบัน
หากนักธุรกิจคนไหนที่อยากจะมีความสัมพันธ์กับข้าราชการหรือบุคคลากรหน่วยงานไหน กระทรวงไหน ก็จะเข้าไปเรียนหลักสูตรที่หน่วยงานนั้น ๆ จัดซึ่งมีแทบทุกหน่วยงาน เมื่อสนิทสนมกันแล้วก็สร้างความสัมพันธ์ในเชิงอุปถัมภ์ จ่ายป็นเงินเดือนพิเศษทุกเดือน เลี้ยงดูปูเสื่อบริการทุกอย่าง หรือเวลามีบริษัทเข้าตลาดหุ้นก็จัดสรรหุ้นไอพีโอ.ให้เป็นพิเศษ เป็นต้น
เมื่อข้าราชการคนที่บริษัทเอกชนอุปถัมภ์ค้ำชูมีอำนาจ บริษัทจะรู้ข้อมูลความเคลื่อนไหววงในก่อนคู่แข่ง ว่ากรมนั้น กระทรวงนั้น กำลังจะมีโครงการใหม่ ๆ อะไรบ้าง งบประมาณเท่าไหร่ สเป็กแบบไหน หรือบางครั้งทำแผนใส่มือให้เลย
เคยมีเรื่องเล่าว่า บริษัทยักษ์ใหญ่ระดับประเทศรายหนึ่งที่มีธุรกิจลงทุนในต่างประเทศหลาย ๆ ประเทศ จะสร้างโรงงานอุตสาหกรรมขนาดใหญ่แถบชายทะเล เนื่องจากมีเส้นสายในระบบราชการมากมายจึงใช้วิธีทำแผนลงทุนสร้างระบบสาธารณูปโภค แล้วยื่นให้หน่วยงานที่รับผิดชอบเรื่องนี้ ผลักดันให้เป็นแผนลงทุนของประเทศโดยใช้เงินภาษีประชนสร้างโดยบริษัทไม่ต้องลงทุนเองประหยัดเงินลงทุนมหาศาล
อีกกรณีหนึ่งบริษัทยักษ์ใหญ่เช่นกัน รายนี้มีคอนเนคชั่นเกือบทุกกระทรวงรวมทั้งนักการเมือง รู้ข้อมูลจากคนวงในว่า หน่วยงานของรัฐแห่งหนึ่งจะลงทุนสร้างระบบสาธารณูปโภคสำหรับใช้เฉพาะหน่วยงานนั้นในพื้นที่ไม่ไกลจากกรุงเทพฯ นักธุรกิจรายนั้นทราบข้อมูลวงใน ก็ไปกว้านซื้อที่ดินดักไว้เพื่อย้ายโรงงานมาตั้งรอเพื่อใช้ระบบสาธารณูปโภคของหน่วยงานนั้นแบบฟรี ๆ ไม่ต้องลงทุน
ในการประมูลงาน หรือการจัดซื้อจัดจ้างของรัฐ บริษัทเอกชนระดับยักษ์ใหญ่ที่เป็นผู้อุปถัมภ์ข้าราชการที่มีอำนาจตัดสินใจ จะรู้สเป็กก่อนคู่แข่งทุกครั้งหรือล็อคสเป็กได้ตามที่ต้องการ บางครั้งถึงขั้นกำหนดเงื่อนไขให้คนกันเองผ่านได้ง่ายๆ ทั้งหมดนี้คือเชื้อร้ายที่เกิดจากระบบอุปถัมภ์ที่ฝังรากลึกมานาน เมื่อรู้เส้นสายข้างในการจ่ายเงินใต้โต๊ะก็ทำได้ง่ายและตรงเป้ามากขึ้น
ปัญหาที่ตามมาจากระบบอุปถัมภ์ บริษัทเอกชนที่ได้งานของรัฐส่วนใหญ่ ไม่ได้มาจากคุณภาพหรือความเชี่ยวชาญ แต่มาจากความสัมพันธ์ส่วนตัว ผู้รับเหมาที่ใกล้ชิดผู้มีอำนาจมักชนะการประมูล แม้จะไม่ได้มาตรฐานก็ตาม เมื่อไม่ได้คนเก่งและมีความเชี่ยวชาญความผิดพลาดด้านวิศวกรรมก็เกิดขึ้นได้
ที่สำคัญ ระบบอุปถัมภ์ทำให้การประมูลงานโครงการของรัฐบิดเบี้ยว มีการลดสเป็ก โครงการภายใต้รัฐอุปถัมภ์มักเริ่มจากราคาถูกไว้ก่อน ล็อกผลไว้แล้วใครได้งานต้องจ่ายใต้โต๊ะทางรอดเดียวของบริษัทไม่ต้องขาดทุนคือ ลดสเป็ก ลดตอนการดูแลรักษาความปลอดภัย ลดการทดสอบ การทดสอบเป็นแค่พิธีกรรม หน่วยตรวจสอบไม่น้อยที่อยู่ในห่วงโซ่ระบบอุปถัมภ์เดียวกัน ผู้ตรวจคือคนกันเองรายงานจึงผ่านง่าย ๆ
นี่คือผลพวงในระบบอุปถัมภ์ที่ฝังลึกในสังคมไทยมานานและเป็นหลุมดำฉุดประเทศให้ล้าหลัง
บทความอื่น ๆ ของผู้เขียน
2569 ปีแห่งความเสี่ยงของเศรษฐกิจไทย
ระวัง! ไทยจะเป็น ‘อาเจนตินาแห่งอาเซียน’
3 ทศวรรษที่สูญเปล่า: ผ่า 6 วงจรอุบาทก์ฉุดเศรษฐกิจไทยติดหล่มซ้ำซาก
