“วันเวลาที่ผ่านไปแล้ว จะไม่ย้อนกลับมาอีก”
นี่คือหนึ่งในบทเรียนสำคัญที่ชวน หลีกภัย ฝากไว้บนเวที “ชวนมองชีวิต 87 ปี Longevity แบบชวน หลีกภัย” ในงาน มนุษย์ต่างวัย Fest 2026 ‘ลอง GEVITY อยู่กันไปยาว ๆ ให้จอยกว่าเดิม’ เมื่ออดีตนายกรัฐมนตรี 2 สมัย อดีตประธานรัฐสภา และประธานสภาผู้แทนราษฎร ปัจจุบันเป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรพรรคประชาธิปัตย์ มาร่วมแบ่งปันประสบการณ์ชีวิตในวัยที่กำลังจะย่างเข้า 88 ปี ในเดือนกรกฎาคมนี้ โดยมีคุณประสาน อิงทนันท์ ผู้ก่อตั้งเพจมนุษย์ต่างวัย เป็นผู้ดำเนินวงสนทนา
สำหรับคุณชวน การมีอายุยืนไม่ใช่เพียงการมีชีวิตอยู่นานที่สุด แต่คือการใช้เวลาที่มีให้คุ้มค่า มีภารกิจให้ทำ มีสุขภาพที่ยังพึ่งพาตนเองได้ และมีจิตใจที่นอนหลับได้อย่างสบาย เพราะตลอดเส้นทางชีวิตและการเมืองยึดมั่นในความซื่อสัตย์สุจริต
คุณชวนเปิดใจว่า ตนเองไม่ได้ตั้งใจว่าจะต้องอายุเท่าไหร่ เมื่อเกิดมา อายุก็ไล่ไปตามวาระของธรรมชาติ แต่หากยังเป็นคนทำงานอยู่ ก็ไม่ค่อยรู้สึกว่าอายุเดินมาถึงจุดไหนแล้ว โดยเฉพาะงานการเมืองที่ไม่มีคำว่าเกษียณเหมือนอาชีพอื่น เพราะวาระของผู้แทนฯ ต่อเนื่องไปเรื่อย ๆ
วันเวลาไม่หวนกลับ อยากเก่งอะไร ต้องทำในวัยที่ยังทำได้
คุณชวนย้ำว่า วันเวลาที่ผ่านไปแล้วจะไม่ย้อนกลับมาอีก พรุ่งนี้เราก็จะแก่ลงไปอีกหนึ่งวัน ดังนั้นในวัยที่ยังมีแรง มีโอกาส และยังมีความเฉียบคม หากอยากทำอะไรหรืออยากเก่งอะไร ต้องรีบทำทันที อย่าผลัดวันประกันพรุ่ง
เขาเล่าประสบการณ์ตรงจากชีวิตว่า ตนเองเคยเล่นแซกโซโฟนตอนเป็นนักเรียน แต่ไม่มีเงินซื้อเครื่องดนตรี จึงได้แต่ยืมเครื่องมือจากผู้อื่น เมื่อวันหนึ่งมีเงินพอจะซื้อและไปหาครูที่เก่งที่สุดมาสอน กลับพบว่าการตัดสินใจนั้นมาช้าเกินไป เพราะวัยที่เหมาะสมผ่านไปแล้ว
“ผมเล่นแซกโซโฟนตอนเป็นนักเรียนแต่ผมไม่มีเงินที่จะไปซื้อ… เราก็รอว่าไม่เป็นไรเอาไว้เรามีเงินค่อยซื้อ วันหนึ่งเรามีเงินไปซื้อแล้วไปหาครูที่เก่งที่สุดสอน แต่เชื่อไหมครับว่าการตัดสินใจนั้นผิดพลาดเพราะวัยมันเลยไปแล้ว ความแม่นยำ ความเฉียบแหลมเฉียบคมก็ผ่านไปแล้ว”
จากบทเรียนนี้ คุณชวนจึงฝากถึงคนรุ่นใหม่ว่า หากอยากเก่งภาษาอังกฤษ อยากเก่งคอมพิวเตอร์ หรืออยากพัฒนาทักษะใด ควรทำในวัยที่ยังมีโอกาส เพราะเวลาไม่ย้อนกลับ และสุขภาพร่างกายไม่มีวันที่จะหนุ่มสาวกว่าเดิม
ขณะเดียวกัน คุณชวนมองว่า คนต่างวัยต้องเรียนรู้จากกันและกัน คนอายุมากมีประสบการณ์ที่คนอายุน้อยยังไม่ผ่าน แต่คนสูงวัยเองก็ต้องติดตามความรู้และความเปลี่ยนแปลงใหม่ ๆ อยู่เสมอ
การมีภารกิจ คือสิ่งสำคัญของคนสูงวัย
เส้นทางการเมืองที่ยาวนานกว่า 57 ปี รวม 18 สมัย ทำให้คุณชวนยังคงมีภารกิจในชีวิตอย่างต่อเนื่อง และมองว่า การมีอะไรให้ทำเป็นเรื่องสำคัญของคนสูงวัย
เพราะคนที่ยังจำอะไรได้ดี ย่อมจำได้ทั้งความสุข ความทุกข์ ความสำเร็จ ความล้มเหลว ความดีใจ และความผิดหวัง หากไม่มีสิ่งใดให้ทำ ความทรงจำเหล่านั้นอาจนำไปสู่ภาวะซึมเศร้าได้
คุณชวนกล่าวด้วยอารมณ์ขันว่า “คนที่ยังจำอะไรได้ดีอยู่ จะเป็นคนที่มีทั้งทุกข์และสุข เพราะจะจำทั้งความเสียใจ ดีใจ สมหวัง ผิดหวัง แต่ถ้าคนที่เป็นอัลไซเมอร์จะไม่มีทุกข์ มีแต่สุข… แต่คนที่ดูแลนั่นแหละทุกข์”
วินัยดูแลร่างกายที่ทำให้สมองยัง “ฟ้าแลบ”
แม้หลายคนจะทักว่า ในวัยย่าง 88 ปี คุณชวนยังเดินหลังตรง มีท่าทีมั่นคง กระฉับกระเฉง และสื่อสารได้เฉียบคม แต่เจ้าตัวยืนยันว่า ตนเองไม่ได้เป็นคนแข็งแรงมาตั้งแต่แรก ออกจะบอบบางด้วยซ้ำ อีกทั้งยังเติบโตมาแบบเด็กต่างจังหวัดที่ค่อนข้างอดอยาก ตัวเล็ก และได้รับโปรตีนน้อย
สิ่งที่ช่วยประคับประคองร่างกายและสมอง คือวินัยในการใช้ชีวิตที่ทำมาต่อเนื่อง ตั้งแต่การไม่ดื่มเหล้าและไม่สูบบุหรี่ โดยยึดคำสอนของบิดาที่ขอไว้ตั้งแต่ก่อนอายุ 30 ปี รวมถึงคำสอนของศาสตราจารย์ธานินทร์ กรัยวิเชียร สมัยเรียนธรรมศาสตร์ ที่เคยเตือนว่า หากดื่มเบียร์หนึ่งอึก เซลล์สมองจะตายไปกี่ล้านตัว
ต่อมาเมื่อเป็นทนายความ คุณชวนได้เรียนรู้จากลูกพี่ในสายอาชีพว่า การสืบพยานและจับโกหกพยานต้องมี “ฟ้าแลบ” หรือสมองที่ดี จึงยิ่งทำให้ยึดมั่นกับการไม่ดื่มเหล้าเมายา เพื่อรักษาความเฉียบคมของสมองไว้
ด้านอาหาร คุณชวนกินไข่ขาวสุกวันละ 2 ฟอง ตามคำแนะนำของแพทย์เพื่อเพิ่มโปรตีน เลี่ยงอาหารรสเค็ม และยอมตัดใจเลิกรับประทานทุเรียน ซึ่งเป็นของโปรดที่สุดในชีวิตแบบร้อยเปอร์เซ็นต์ เพื่อประคับประคองสุขภาพ
คุณชวนยังไม่ดื่มกาแฟตอนเช้า โดยบอกว่า ตื่นมาไม่ได้ดื่มกาแฟ จะดื่มเฉพาะเวลามีงานเลี้ยงกับเพื่อนฝูงเท่านั้น
ส่วนการดูแลร่างกาย คุณชวนออกกำลังกายทุกวัน ไม่มากก็น้อย หลังจากแพทย์เตือนว่า สิ่งสำคัญที่ต้องรักษาไว้คือมวลกล้ามเนื้อ เพราะหู ตา คอ จมูก จะเสื่อมไปตามวัย ตนเองจึงให้ความสำคัญกับการขยับร่างกายอย่างต่อเนื่อง รวมถึงมีท่าพิเศษที่ทำมาตั้งแต่หนุ่ม ๆ ทำให้สัดส่วนความสูงลดลงน้อยกว่าคนวัยเดียวกัน และยังสามารถสวมเสื้อผ้าชุดเดิมจากเมื่อ 20-30 ปีก่อนได้
คุณชวนยังฝากข้อคิดเรื่องสายตาไว้กับคนรุ่นใหม่ว่า ปัจจุบันตนเองมีปัญหาต้อกระจก ทำให้การอ่านหนังสือพิมพ์รายวันเป็นไปได้ยากและต้องใช้แว่นขยาย จึงอยากเตือนว่า ในวัยที่สายตายังดีอยู่ ควรใช้ตาให้เป็นประโยชน์ อ่านหนังสือและศึกษาหาความรู้ให้มากที่สุด
ความสุจริต คือยานอนหลับชั้นดี
นอกจากสุขภาพกายแล้ว คุณชวนมองว่าสุขภาพใจเป็นอีกปัจจัยสำคัญ โดยเฉพาะในงานการเมืองที่ต้องเผชิญความเครียดและแรงกดดันสูง
เมื่อถูกถามถึงวิธีจัดการความเครียดจากการบริหารงานระดับชาติ คุณชวนยอมรับว่า งานการเมืองและงานสังคม เช่น การไปร่วมงานศพ งานแต่งงาน การประชุม และการบรรยาย เบียดบังเวลาในชีวิตไปมาก ยี่สิบสี่ชั่วโมงแทบไม่เคยมีเวลาได้ดูละครโทรทัศน์เลย
อย่างไรก็ตาม สิ่งที่ทำให้ตนเองไม่มีความกังวลและนอนหลับสนิท คือการไม่ทำสิ่งที่ไม่ถูกต้อง โดยเฉพาะการยึดมั่นในความซื่อสัตย์สุจริตตั้งแต่ตัดสินใจเข้าสู่การเมือง
คุณชวนยกตัวอย่างสมัยที่พ้นจากตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงกลาโหม ซึ่งตนเองดำรงตำแหน่งนาน 3 ปี ในวันพ้นตำแหน่งมีเงินงบประมาณรับรองเหลืออยู่กว่า 7.5 ล้านบาท ตนเองได้ทำหนังสือส่งคืนทั้งหมด แม้ปลัดกระทรวงกลาโหมจะทักท้วงว่าไม่มีระเบียบให้คืน และรัฐมนตรีคนก่อน ๆ ก็เบิกไปจนหมด แต่เพราะตนเองมาจากสายเลือกตั้ง จึงยืนยันที่จะส่งคืนเงินดังกล่าว
“การทำงานการเมืองด้วยความตรงไปตรงมาสุจริต และมาจากเลือกตั้งด้วยระบบไม่ซื้อเสียงไม่โกง มันทำให้จิตใจเราไม่มีปัญหา ถ้านอนหลับก็หลับสนิท” คุณชวนกล่าว
พร้อมกันนี้ คุณชวนยังแสดงความเป็นห่วงต่อสถานการณ์การเมืองปัจจุบันที่มีความเปลี่ยนแปลงไป โดยเฉพาะระบบการใช้เงินซื้อเสียงที่เลวร้ายมาก ส.ส. บางคนต้องจ่ายเงินถึงร้อยล้านหรือสองร้อยล้านบาทเพื่อการเลือกตั้ง ซึ่งตนเองมองว่า ถ้ารัฐธรรมนูญดีแต่คนเลว ก็ยากที่จะพาบ้านเมืองไปได้
เมื่อการทำงาน ยังเป็นเหตุผลของการมีชีวิต
สำหรับคุณชวน การมีชีวิตอยู่ในวัยสูงอายุยังผูกอยู่กับการมีเหตุผลให้ตื่นขึ้นมาทำงานในทุกวัน โดยเฉพาะเมื่อสุขภาพร่างกายยังให้โอกาส ก็ยังทำหน้าที่ต่อไป
หลังพ้นตำแหน่งประธานสภาฯ คุณชวนยังทำงานในบทบาท ส.ส. อย่างต่อเนื่อง ทั้งการตั้งกระทู้ถาม การอภิปราย และการติดตามปัญหาระดับนโยบาย เช่น ปัญหาความไม่สงบในภาคใต้ วิกฤตโรคระบาดปลาหมอคางดำที่กำลังลามสู่ภาคใต้ตอนล่าง และปัญหาคนทำบุญลดลงจนวัดขาดแคลนทุนทรัพย์
นอกเหนือจากงานการเมือง คุณชวนยังมีความสุขกับการปลูกต้นไม้นับล้านต้นในจังหวัดตรัง โดยใช้เงินส่วนตัว และรณรงค์ให้ส่วนราชการช่วยกันดูแล การได้กลับไปดูต้นไม้ที่ปลูกไว้และเห็นต้นไม้เติบโตขึ้นทุกวัน เป็นกิจกรรมที่ช่วยให้คนสูงวัยมีสิ่งให้ทำอย่างต่อเนื่อง
อายุยืนอย่างไร ไม่ให้เป็นภาระลูกหลาน
ในช่วงท้ายของการเสวนา คุณชวนได้กล่าวถึงความหมายของ Longevity หรือการมีอายุยืนยาวว่า อายุยืนไม่ควรหมายถึงการมีชีวิตอยู่นานจนเกินไป หากต้องอยู่ในสภาพติดเตียงเป็นเวลานานและกลายเป็นภาระของลูกหลาน
เขากล่าวถึงมารดาที่มีสุขภาพแข็งแรงจนถึงอายุ 99 ปี และจากไปโดยไม่ต้องยืดเวลาชีวิตด้วยการให้น้ำเกลือหรือตรวจเลือด ซึ่งเป็นภาพของการมีอายุยืนที่ไม่เป็นภาระ
ในฐานะผู้ริเริ่มนโยบายเบี้ยยังชีพผู้สูงอายุเป็นคนแรก คุณชวนมองว่า ผู้สูงอายุทุกคนล้วนเคยทำงานรับใช้บ้านเมืองในรูปแบบใดรูปแบบหนึ่ง ไม่ว่าจะเป็นกรรมกร เกษตรกร ลูกจ้าง หรืออาชีพอื่น และเมื่อถึงวัยหนึ่ง รัฐก็ควรดูแลตามความพร้อมที่มี
อย่างไรก็ตาม คุณชวนฝากย้ำว่า ผู้สูงอายุเองก็ต้องดูแลสุขภาพ ไม่ใช่ปล่อยให้แก่แล้วถือว่าหมดหรือจบ เพราะแม้ไม่มีใครรู้ว่าชีวิตจะจบลงเมื่อไหร่ แต่ยังมีเงื่อนไขบางเรื่องที่พอป้องกันได้ระดับหนึ่ง เช่น การหลีกเลี่ยงอาหารเค็ม การตัดใจจากของที่ไม่ดีต่อสุขภาพ และการออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ
“หมายความว่าอายุยืนเนี่ยมันไม่ควรจะยืนอยู่จนเกินครับ เช่น อายุร้อยปีแต่ติดเตียงอยู่สามสิบปี ซึ่งก็เป็นภาระของลูกหลาน”
ข่าวอื่น ๆ ที่น่าสนใจ
ถอดรหัส Health Span สไตล์ ‘สาระ ล่ำซำ’
Palliative Care: วาระสุดท้าย ที่ไม่ใช่การ ‘ปล่อยจอย’
