ข้อกำหนดใช้วัสดุรีไซเคิลกำลังเปลี่ยนการจัดหาวัตถุดิบของผู้ผลิตและเจ้าของแบรนด์ พร้อมสร้างโอกาสลงทุนระยะยาว ไทยต้องเชื่อมนโยบาย EPR กับระบบเก็บกลับและตลาดวัสดุ โดยต่อยอดเครือข่ายคนเก็บขวดและร้านรับซื้อของเก่าที่มีอยู่แล้ว
กฎระเบียบด้านบรรจุภัณฑ์ในหลายประเทศกำลังเปลี่ยนการใช้วัสดุรีไซเคิลจากความมุ่งมั่นโดยสมัครใจไปสู่ข้อกำหนดที่ภาคธุรกิจต้องเตรียมปฏิบัติตาม ผู้ผลิตและเจ้าของแบรนด์จึงต้องวางแผนตั้งแต่การออกแบบบรรจุภัณฑ์ การจัดหาวัตถุดิบ ไปจนถึงความรับผิดชอบหลังผู้บริโภคใช้งาน ขณะเดียวกัน ข้อกำหนดเหล่านี้ยังเป็นปัจจัยต่อการลงทุนรีไซเคิล เพราะช่วยสร้างความต้องการใช้วัสดุที่ผ่านการแปรรูปแล้ว ซึ่งต้องเดินคู่กับระบบเก็บรวบรวมที่จัดหาวัตถุดิบให้โรงงานได้อย่างต่อเนื่อง
ดร.แอนโทนี เอ็ม. วาตานาเบะ ประธานเจ้าหน้าที่บริหารด้านความยั่งยืน บริษัท อินโดรามา เวนเจอร์ส จำกัด (มหาชน) หรือ IVL มองว่า การเชื่อมนโยบาย ระบบจัดเก็บ และการลงทุนเข้าด้วยกันเป็นเงื่อนไขสำคัญในการพัฒนาเศรษฐกิจหมุนเวียน สำหรับประเทศไทย โอกาสอยู่ที่การต่อยอดความเชี่ยวชาญด้านรีไซเคิลและเครือข่ายจัดเก็บที่มีอยู่ พร้อมสร้างกติกาที่ชัดเจนให้ผู้เกี่ยวข้องตลอดห่วงโซ่สามารถเตรียมตัวและทำงานร่วมกันได้ ตั้งแต่ผู้ผลิตสินค้า ผู้ค้าปลีก ผู้เก็บรวบรวม ไปจนถึงผู้ประกอบการรีไซเคิล
กฎบรรจุภัณฑ์เพิ่มความต้องการวัสดุรีไซเคิล
สหภาพยุโรปเป็นตลาดสำคัญที่กำหนดทิศทางด้านบรรจุภัณฑ์และการรีไซเคิล โดยกฎระเบียบว่าด้วยบรรจุภัณฑ์และของเสียจากบรรจุภัณฑ์ หรือ Packaging and Packaging Waste Regulation (PPWR) กำหนดเป้าหมายสัดส่วนพลาสติกรีไซเคิลสำหรับขวดเครื่องดื่มพลาสติกใช้ครั้งเดียวที่ 30% ในปี 2573 และ 65% ในปี 2583 ภายใต้ขอบเขตและเงื่อนไขของกฎหมาย การกำหนดสัดส่วนดังกล่าวทำให้ผู้ผลิตต้องเตรียมแหล่งวัตถุดิบรีไซเคิล ขณะที่ผู้จัดหาวัสดุต้องเตรียมความพร้อมทั้งด้านคุณภาพและการตรวจสอบย้อนกลับ เพื่อรองรับความต้องการของลูกค้า
นอกจากข้อกำหนดสัดส่วนวัสดุรีไซเคิลแล้ว กลไกที่ธุรกิจต้องติดตามยังครอบคลุมเป้าหมายการจัดเก็บบรรจุภัณฑ์ใช้แล้ว หลักการขยายความรับผิดชอบของผู้ผลิต หรือ Extended Producer Responsibility (EPR) ระบบมัดจำและคืนเงินบรรจุภัณฑ์ และการออกแบบเพื่อการรีไซเคิล แต่ละกลไกช่วยสนับสนุนระบบในส่วนที่ต่างกัน ตั้งแต่การให้ผู้ผลิตมีส่วนรับผิดชอบค่าใช้จ่ายในการเก็บกลับ การทำให้บรรจุภัณฑ์เหมาะกับกระบวนการแปรรูป ไปจนถึงการสร้างตลาดรองรับวัสดุรีไซเคิล การออกแบบนโยบายจึงต้องคำนึงถึงการทำงานร่วมกันขององค์ประกอบเหล่านี้
สำหรับธุรกิจไทย โดยเฉพาะผู้ส่งออก การเตรียมตัวต้องเริ่มจากการทำความเข้าใจข้อกำหนดในตลาดปลายทาง และทบทวนว่าบรรจุภัณฑ์ที่ใช้อยู่สอดคล้องกับทิศทางดังกล่าวเพียงใด การทำงานร่วมกับผู้ผลิตบรรจุภัณฑ์และผู้จัดหาวัสดุตั้งแต่ต้นช่วยให้เห็นสิ่งที่ต้องปรับ ทั้งการเลือกวัสดุ ความเหมาะสมต่อการรีไซเคิล และคุณภาพของวัตถุดิบที่จะนำกลับมาใช้ เพราะข้อกำหนดด้านบรรจุภัณฑ์เกี่ยวข้องกับการตัดสินใจตลอดกระบวนการผลิตและการจัดจำหน่ายสินค้า
เก็บกลับได้ ต้องมีตลาดรับซื้อ
เป้าหมายการจัดเก็บช่วยผลักดันให้ขวดใช้แล้วกลับเข้าสู่ระบบ แต่ยังต้องมีผู้ซื้อวัสดุที่ผ่านการรีไซเคิลไปใช้ต่อด้วย หากพัฒนาเฉพาะการเก็บรวบรวมโดยไม่มีตลาดรองรับ วงจรการนำวัสดุกลับมาใช้ก็ยังไม่สมบูรณ์ ข้อกำหนดสัดส่วนวัสดุรีไซเคิลจึงมีบทบาทในการสร้างความต้องการจากเจ้าของแบรนด์และผู้ผลิตสินค้า และส่งเสริมให้เกิดความร่วมมือกับผู้ประกอบการรีไซเคิล เพื่อเชื่อมปริมาณวัสดุที่จัดหาได้เข้ากับความต้องการใช้ในภาคการผลิต
คุณภาพและความปลอดภัยเป็นอีกเงื่อนไขที่ต้องพัฒนาไปพร้อมกัน โดยเฉพาะวัสดุที่จะนำกลับมาใช้เป็นบรรจุภัณฑ์สัมผัสอาหาร ขวดใช้แล้วต้องผ่านการคัดแยกและกระบวนการแปรรูปที่เหมาะสม รวมถึงเป็นไปตามข้อกำหนดสำหรับการใช้งานครั้งต่อไป การมีโรงงานรีไซเคิลจึงต้องอาศัยทั้งระบบจัดเก็บที่ส่งวัตถุดิบได้อย่างต่อเนื่อง กระบวนการผลิตที่ได้คุณภาพ และลูกค้าที่พร้อมนำวัสดุกลับไปใช้ ความเชื่อมโยงเหล่านี้เป็นฐานสำคัญของการวางแผนลงทุนระยะยาว
การออกแบบบรรจุภัณฑ์มีส่วนช่วยให้ระบบทำงานได้ดีขึ้นตั้งแต่ต้นทาง ตัวอย่างการเปลี่ยนขวดเครื่องดื่มจากขวดสีเป็นขวดใสสะท้อนว่า การตัดสินใจของแบรนด์มีผลต่อความสะดวกในการรีไซเคิลและการนำวัสดุไปใช้ประโยชน์ต่อ สำหรับ IVL การนำประสบการณ์ด้านกระบวนการรีไซเคิลมาร่วมให้ข้อเสนอแนะต่อแนวทางการออกแบบบรรจุภัณฑ์ PET ในไทย เป็นส่วนหนึ่งของการทำให้การเลือกใช้วัสดุสอดคล้องกับกระบวนการแปรรูปและคุณภาพของ PET ที่จะนำกลับมาใช้ใหม่
ลงทุนรีไซเคิลต้องมองระยะยาว
อินเดียเป็นตัวอย่างของตลาดที่นโยบายมีส่วนผลักดันการลงทุน โดย IVL กำลังพัฒนาโรงงานรีไซเคิล 3 แห่ง ซึ่งแห่งแรกแล้วเสร็จ และตั้งเป้ารีไซเคิลขวดให้ได้ 10,000 ล้านขวดต่อปีภายในสิ้นปี 2571 ข้อกำหนดการใช้วัสดุรีไซเคิลเป็นปัจจัยหนึ่งในการตัดสินใจลงทุน แต่ผลตอบแทนยังขึ้นอยู่กับความพร้อมด้านอื่น ทั้งการเก็บรวบรวมวัตถุดิบ ความต้องการซื้อ และการดำเนินนโยบาย การขยายกำลังการรีไซเคิลจึงต้องพิจารณาความพร้อมของระบบควบคู่กับโอกาสในตลาด
“การรีไซเคิลเป็นธุรกิจที่ท้าทายในแง่ผลตอบแทนทางการเงิน นั่นเป็นเหตุผลที่ผมเคารพผู้ก่อตั้งของเรา ซึ่งยังคงลงทุนด้วยวิสัยทัศน์ระยะยาว” มุมมองดังกล่าวสะท้อนแนวทางของ IVL ที่พิจารณาทั้งความเป็นไปได้ทางธุรกิจและความรับผิดชอบในฐานะผู้ผลิต PET รายใหญ่ การลงทุนจึงดำเนินควบคู่กับการพัฒนาความร่วมมือ นวัตกรรม โครงสร้างพื้นฐาน และการให้ความรู้ เพื่อสนับสนุนให้วัสดุใช้แล้วกลับเข้าสู่กระบวนการผลิตได้มากขึ้น แม้ผลตอบแทนทางการเงินยังเป็นโจทย์ที่ต้องพัฒนาต่อไป
ปัจจุบัน IVL มีโรงงานรีไซเคิล 20 แห่ง และนำขวด PET ใช้แล้วเข้าสู่กระบวนการรีไซเคิล 458,500 ตันในปี 2568 ส่วนยอดรีไซเคิลสะสมตั้งแต่เริ่มดำเนินธุรกิจในปี 2554 จนถึงเดือนสิงหาคม 2569 อยู่ที่มากกว่า 183,000 ล้านขวด การขยายธุรกิจในหลายตลาดยังรวมถึงความร่วมมือกับลูกค้า เพื่อพัฒนาการรีไซเคิลและเชื่อมวัสดุกลับสู่การผลิต ประสบการณ์เหล่านี้ช่วยให้บริษัทเห็นทั้งบทบาทของนโยบายและเงื่อนไขในการดำเนินงานที่ต้องสอดคล้องกับบริบทของแต่ละประเทศ
EPR ไทยต้องต่อยอดเครือข่ายจัดเก็บ
สำหรับประเทศไทย ร่างพระราชบัญญัติการจัดการบรรจุภัณฑ์อย่างยั่งยืน ซึ่งเสนอกรอบการจัดการตามหลัก EPR เป็นโอกาสในการพัฒนาระบบให้เชื่อมโยงกันมากขึ้น สิ่งสำคัญคือการกำหนดบทบาทและความรับผิดชอบให้ชัดเจน เพื่อให้แต่ละฝ่ายรู้ว่าต้องดำเนินการอย่างไร พร้อมวางลำดับการปรับตัวและส่งสัญญาณล่วงหน้า การทยอยเพิ่มเป้าหมายจะช่วยให้ผู้ประกอบการเตรียมการจัดหาวัตถุดิบ ปรับกระบวนการทำงาน และวางแผนลงทุนให้สอดคล้องกับข้อกำหนดได้
ไทยมีเครือข่ายคนเก็บขวด ร้านรับซื้อของเก่า และผู้ประกอบการรายเล็กที่ทำหน้าที่นำ PET กลับเข้าสู่ระบบอยู่แล้ว การพัฒนาระบบจัดการบรรจุภัณฑ์จึงควรต่อยอดจากฐานที่มี พร้อมเปิดทางให้ผู้เกี่ยวข้องเข้าร่วมได้สะดวก ผ่านแนวทางที่เข้าใจง่าย ขั้นตอนการลงทะเบียนและรายงานข้อมูลที่ไม่ซับซ้อน ตลอดจนช่องทางขอความช่วยเหลือที่เข้าถึงได้ ขณะเดียวกัน ต้องคำนึงถึงความปลอดภัยในการทำงาน และการดำรงชีพของผู้เก็บรวบรวม เพื่อให้การเปลี่ยนผ่านช่วยเพิ่มความพร้อมของคนที่มีบทบาทในระบบเดิมด้วย
ภาครัฐและภาคธุรกิจมีบทบาทสำคัญในการสร้างเงื่อนไขให้เกิดการเปลี่ยนแปลง ทั้งนโยบายที่ชัดเจน การออกแบบสินค้าที่เอื้อต่อการรีไซเคิล และโครงสร้างพื้นฐานที่ประชาชนใช้งานได้สะดวก ส่วนการให้ความรู้ช่วยสนับสนุนให้ผู้บริโภคเข้าใจและมีส่วนร่วมกับระบบ สำหรับไทย การเชื่อมองค์ประกอบเหล่านี้เข้ากับความต้องการใช้วัสดุรีไซเคิล จะช่วยให้การลงทุนมีฐานรองรับที่ชัดเจนขึ้น พร้อมต่อยอดความเชี่ยวชาญและเครือข่ายจัดเก็บที่มีอยู่ให้เกิดประโยชน์ทั้งด้านเศรษฐกิจ สิ่งแวดล้อม และการสร้างงาน
ข่าวอื่น ๆ ที่น่าสนใจ
พลังงานสะอาดติดข้อจำกัดโครงข่ายไฟฟ้า ต้องเร่งลงทุนระบบส่งและกักเก็บ
เตือนผู้ส่งออกไทย PPWR กฎใหม่ EU เพิ่มโจทย์หิน ‘ลดวัสดุ-รีไซเคิลได้จริง-พิสูจน์เอกสาร’
